Η φήμη του εκτοξεύτηκε με την έκδοση του βιβλίου "Ο Προφήτης", το οποίο αποτελεί ύμνο στην αγάπη, την ελευθερία, και την αλληλεγγύη. Μέσα από τις ποιητικές και γεμάτες σοφία φράσεις του, ο Γκιμπράν καλεί τον αναγνώστη να ατενίσει τον κόσμο με νέα ματιά, γεμάτη αισιοδοξία και πνευματική αναζήτηση.
H ζωή του Χαλίλ Γκιμπράν σημαδεύτηκε από τις καταβολές του και τις εμπειρίες του στον Λίβανο.
Η γέννησή του, στις 6 Ιανουαρίου 1883, σε μια περιοχή με πλούσια ιστορία και φυσική ομορφιά, άφησε ανεξίτηλα το σημάδι της στο έργο του. Η σκιά της οθωμανικής κυριαρχίας, με τον πατέρα του να υπηρετεί ως φοροεισπράκτορας, δημιούργησε ένα αίσθημα αδικίας και πόθου για ελευθερία που διαπνέει πολλά από τα γραπτά του.
Η οικογένειά του έπαιξε επίσης σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του. Η μητέρα του, Kamilah, ήταν μια μορφωμένη γυναίκα που ενθάρρυνε την αγάπη του για την τέχνη και τη λογοτεχνία. Η σχέση του με τις αδελφές του, Mariana και Sultanah, ήταν επίσης στενή και επηρέασε το πώς αντιμετώπιζε τις γυναικείες μορφές στα έργα του.
Η παιδική του ηλικία στον Λίβανο, με τα γραφικά τοπία, την πλούσια κουλτούρα και τις έντονες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για πολλά από τα ποιήματα, τις ιστορίες και τις ζωγραφιές του.
Η μετέπειτα μετανάστευσή του στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε ηλικία 12 ετών, άνοιξε νέους ορίζοντες και τον έφερε σε επαφή με διαφορετικές ιδέες και καλλιτεχνικά ρεύματα. Ο Γκιμπράν άντλησε από όλα αυτά τα στοιχεία, δημιουργώντας ένα μοναδικό και διαχρονικό στυλ που τον καθιέρωσε ως μια από τις σημαντικότερες μορφές της λογοτεχνίας του 20ου αιώνα.
Η ιστορία του νεαρού Γκιμπράν που έρχεται αντιμέτωπος με την καταιγίδα είναι χαρακτηριστική της ατίθασης και ονειρικής φύσης του. Η έλξη του προς τη μανία της φύσης, παρά τον φόβο που ίσως προκαλούσε, φανερώνει μια ψυχή ανήσυχη και γεμάτη πάθος. Η απάντησή του στη μητέρα του, "Μου αρέσουν οι καταιγίδες," αποκαλύπτει μια αστείρευτη δίψα για ζωή και εμπειρίες, ακόμα και αν αυτές είναι έντονες και ριψοκίνδυνες.
Η καταστροφή των ζωγραφιών του υποδηλώνει μια αυστηρή αυτοκριτική και ίσως μια αδυναμία να αποτυπώσει στο χαρτί την ομορφιά που οραματιζόταν. Ίσως πίστευε ότι η τέχνη του δεν μπορούσε να αγγίξει το μεγαλείο της φύσης ή ίσως απλώς η τεχνική του δεν ήταν ακόμα αρκετά ανεπτυγμένη για να υλοποιήσει τις ιδέες του.
Αυτά τα "περίεργα γεγονότα" της παιδικής του ηλικίας διαμορφώνουν τον Γκιμπράν ως καλλιτέχνη. Η δίψα για ζωή, η αστείρευτη φαντασία, η κριτική ματιά και η αέναη αναζήτηση της τελειότητας θα τον οδηγήσουν στη δημιουργία αριστουργημάτων που αγγίζουν ακόμα και σήμερα εκατομμύρια αναγνώστες.
Η αγάπη του Γκιμπράν για τη φύση αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της προσωπικότητάς του. Η βουκολική ομορφιά του Λιβάνου άφησε ανεξίτηλα το σημάδι της στην ψυχή του, χαρίζοντάς του έμπνευση και γαλήνη. Η επιρροή της φύσης διαπνέει το έργο του, με εικόνες και συμβολισμούς που αντανακλούν την αρμονία και την πνευματικότητα που έβρισκε σε αυτήν.
Η πίστη του Ιησού Χριστού λειτούργησε ως πυξίδα για τον Γκιμπράν. Ο Ιησούς όχι μόνο αποτελούσε πρότυπο ηθικής αρετής, αλλά και πηγή έμπνευσης για την καλλιτεχνική του δημιουργία. Ο Γκιμπράν πίστευε ότι η τέχνη του είχε μια ιερή αποστολή: να ξυπνήσει στους ανθρώπους την πνευματικότητα και να τους οδηγήσει προς την ηθική τελείωση.
Σε αντίθεση με την αρμονία που έβρισκε στη φύση, η οικογενειακή ζωή του Γκιμπράν ήταν γεμάτη με συγκρούσεις. Ο άστατος βίος του πατέρα του και οι συχνοί καυγάδες δημιούργησαν ένα ασφυκτικό περιβάλλον. Η μετανάστευση στην Αμερική, σε ηλικία 12 ετών, άνοιξε νέους δρόμους για τον Γκιμπράν, προσφέροντάς του μια ευκαιρία για να ξεφύγει από το οικογενειακό δράμα.
Η επιστροφή του στον Λίβανο για σπουδές σηματοδότησε μια μεταβατική περίοδο. Εκεί, ήρθε σε επαφή με την πλούσια λογοτεχνική παράδοση της πατρίδας του, ενώ παράλληλα καλλιέργησε το ταλέντο του στη ζωγραφική.
Η ζωή του Γκιμπράν, γεμάτη αντιθέσεις και έντονες εμπειρίες, δημιούργησε ένα εύφορο έδαφος για την ανάπτυξη της καλλιτεχνικής του ιδιοφυΐας. Η αγάπη για τη φύση, η πίστη στον Ιησού, οι οικογενειακές δυσκολίες και η μετανάστευση σμίλεψαν τον χαρακτήρα του και άφησαν το σημάδι τους στο διαχρονικό έργο του.
Η ενασχόληση του Γκιμπράν με την αρχαία και σύγχρονη αραβική λογοτεχνία άφησε ένα σημαντικό αποτύπωμα στο έργο του. Η διδασκαλία του στη Σχολή al-Hikmah τού έδωσε την ευκαιρία να μεταλαμπαδεύσει τις γνώσεις του και να έρθει σε επαφή με νέες ιδέες. Η αυτοδιδακτική του φύση τον ώθησε να εμβαθύνει σε διάφορα μαθήματα εκτός προγράμματος, καλλιεργώντας παράλληλα το ζωγραφικό του ταλέντο.
Η άτυχη ερωτική περιπέτεια του Γκιμπράν με την Hala Daher σημάδεψε τη ζωή του. Η άρνηση του θείου της να δώσει την ευχή του για τον γάμο τους, σε συνδυασμό με την καταπίεση που ασκούσε ο κλήρος και οι γαιοκτήμονες στον λαό, δημιούργησαν έντονα συναισθήματα οργής και απογοήτευσης στον Γκιμπράν.
Αυτά τα συναισθήματα εκφράστηκαν με σαφήνεια στα έργα του, όπου ασκούσε κριτική στην κοινωνική αδικία και υπερασπιζόταν την ελευθερία και την ισότητα. Η ιδεαλιστική του ματιά και η μοναχική του φύση τον έκαναν να ξεχωρίζει, ενώ η αδυναμία του να βρει τον έρωτα με τον τρόπο που ονειρευόταν άφησε μια μελαγχολική διάθεση σε πολλά από τα γραπτά του.
Η περίοδος 1902-1904 σημαδεύτηκε από τραγικές απώλειες για τον Γκιμπράν. Ο θάνατος της μητέρας του, της αδελφής του Sultanah και του ετεροθαλούς αδελφού του Boutros από φυματίωση έφερε μεγάλο πένθος στη ζωή του. Παρόλα αυτά, ο Γκιμπράν άντεξε και συνέχισε να ζει με την αδελφή του Mariana.
Το 1903, η καριέρα του άρχισε να ανθίζει. Ο Fred Holland Day, ένας διάσημος φωτογράφος, αναγνώρισε το ταλέντο του στα ζωγραφικά έργα και του botros. Αργότερα, ο Γκιμπράν παρουσίασε το έργο του στο Cambridge School, ένα ιδιωτικό εκπαιδευτικό ίδρυμα που διοικούσε η Mary Haskell. Η Haskell έγινε πολύτιμη φίλη και ευεργέτιδα του Γκιμπράν, στηρίζοντάς τον σε όλες τις περιόδους της ζωής του.
Με την υποστήριξη της Haskell, ο Γκιμπράν σπούδασε στην Ιουλιανή Ακαδημία και στη Σχολή Καλών Τεχνών στο Παρίσι. Εκεί, ξανασυναντήθηκε με τον παλιό του φίλο, Yusuf al-Huwayik, και οι δύο άντρες ασχολήθηκαν με την τέχνη. Ο Γκιμπράν και ο al-Huwayik δεν έτρεφαν ιδιαίτερη συμπάθεια για τον κυβισμό, préférant την κλασική παράδοση.
Στο Παρίσι, ο Γκιμπράν γνώρισε σημαντικές προσωπικότητες, όπως ο γλύπτης Auguste Rodin, ο συνθέτης Claude Debussy, ο συγγραφέας Maurice Maeterlinck, ο θεατρικός συγγραφέας Edmond Rostand και ο συγγραφέας Pierre Loti. Η επαφή με αυτούς τους καλλιτέχνες άσκησε σημαντική επιρροή στο έργο του Γκιμπράν.
ο ταξίδι του Γκιμπράν στο Λονδίνο άνοιξε νέους ορίζοντες στην καλλιτεχνική του ματιά. Η επαφή του με τα έργα του William Blake και του Friedrich Nietzsche τού άνοιξε νέους δρόμους σκέψης και έκφρασης.
Η αστείρευτη ενέργεια και η ακλόνητη πίστη του Γκιμπράν στην τέχνη τον ωθούσαν να εργάζεται ασταμάτητα. Πίστευε ότι η τέχνη του, με τα δυνατά μηνύματα και την πνευματικότητα που την διακατείχε, θα λειτουργούσε ως καταλύτης για την αφύπνιση και την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από τα δεσμά του υλισμού.
Το 1909-10, ο θάνατος του πατέρα του στο Becharre έφερε ξανά θλίψη στη ζωή του Γκιμπράν. Η απώλεια αυτή, σε συνδυασμό με τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε στην καλλιτεχνική του καριέρα, δημιούργησαν μια περίοδο έντονης μελαγχολίας.
Παρά το βαρύ πλήγμα του θανάτου του πατέρα του, ο Γκιμπράν δεν έσπασε. Σύντομα, άρχισε να υλοποιεί νέα οράματα. Συγκρότησε μια ομάδα φίλων με στόχο την ίδρυση μίας όπερας στη Βηρυτό. Η όπερα αυτή, με τους θόλους της να συμβολίζουν την ένωση χριστιανισμού και ισλάμ, θα αποτελούσε ένα μνημείο ειρήνης και αλληλοκατανόησης.
Στο μεταξύ, στις Ηνωμένες Πολιτείες, η απελευθέρωση των αραβικών εδαφών από την οθωμανική κυριαρχία ώθησε τον Γκιμπράν και τους φίλους του να ιδρύσουν μια λογοτεχνική ακαδημία. Η "The Literary League" είχε ως κύριο στόχο την αναβίωση των αραβικών γραμμάτων στη χώρα.
Δύο περιοδικά, το "Al-Fun" (The Arts) και το "As-Saieh" (The Wanderer), εκδόθηκαν στη Νέα Υόρκη, υπηρετώντας τα ιδανικά της ακαδημίας. Μέσα από τα κείμενα και τις μεταφράσεις τους, ο Γκιμπράν και οι συνεργάτες του έφεραν την αραβική λογοτεχνία στο προσκήνιο, διαδίδοντας τον πλούτο της στους αγγλόφωνους αναγνώστες.
Ο Γκιμπράν αφιέρωσε τη ζωή του στην τέχνη και τη λογοτεχνία, αφήνοντας πίσω του μια πλούσια κληρονομιά. Ξεκίνησε γράφοντας στα αραβικά, υιοθετώντας αργότερα τα αγγλικά ως κύριο λογοτεχνικό του όχημα. Τα έργα του, γραμμένα με λυρικό ύφος και γεμάτα με πνευματικότητα, άνοιξαν τον δρόμο για την υλοποίηση της αποστολής του: την έκδοση του Προφήτη.
Σε μια εξομολόγηση προς τον φίλο του Challita, ο Γκιμπράν εξέφρασε την πεποίθησή του ότι στην πραγματικότητα θα έπρεπε να είχε γράψει μόνο ένα βιβλίο. Ο Προφήτης, όντως, αποτέλεσε το magnum opus του, αγγίζοντας τις καρδιές εκατομμυρίων αναγνωστών σε όλο τον κόσμο και κατακτώντας την θέση του ως μπεστ σέλερ.
Στις 10 Απριλίου 1931, ο Γκιμπράν έφυγε από τη ζωή ύστερα από μακρά και επώδυνη ασθένεια. Η κίρρωση του ήπατος, σύμφωνα με τη νεκροψία, έθεσε τέλος στην επίγεια πορεία του. Η σορός του μεταφέρθηκε στον Λίβανο, όπου και έλαβε τιμητική ταφή. Η ίδρυση του Μουσείου Γκιμπράν από την κυβέρνηση της χώρας αποτελεί μνημείο αιώνιας μνήμης και αναγνώρισης του σπουδαίου καλλιτέχνη.
Η κληρονομιά του Γκιμπράν
Το έργο του Γκιμπράν είναι εκφραστικό: άρθρα για εφημερίδες και περιοδικά, ποίηση, πεζογραφία, ζωγραφική. Από την άλλη πλευρά, πιστεύεται ότι η κριτική αποτίμηση αυτής της τεράστιας παραγωγής δεν ήταν επαρκής. Η εκτίμηση αυτή δεν είναι εύκολη υπόθεση, διότι οι ανησυχίες που ανήκαν στην ψυχή του ποιητή και ενσωματώθηκαν στα έργα του ήταν (και είναι) οικουμενικές- αδύνατον να εξαντληθούν. Σε αυτό το πλαίσιο, σκοπεύουμε να κάνουμε μια σύντομη ανάλυση των έργων του από κοινωνιολογική άποψη. Και δίνει τη δυνατότητα να παρακινηθούν νέες συζητήσεις στον ίδιο τον λογοτεχνικό χώρο, αφού ανοίγει νέους ορίζοντες για μελλοντικές εξερευνήσεις ενός έργου τόσο πλούσιου και σημαντικού, αλλά ξεχασμένου από τους αναγνώστες.
Καθώς τα έργα αυτά ήταν ελάχιστα εξερευνημένα και τόσο ουσιαστικά, τα οποία ήταν επικριτικά για τις στιγμές που ζούσε ο συγγραφέας και η κοινωνία, ναι απαραίτητο να έχουμε επίγνωση της αυθαίρετης και παραμορφωτικής σχέσης που εγκαθιδρύει το καλλιτεχνικό έργο με την πραγματικότητα, ακόμη και όταν σκοπεύει να την παρατηρήσει και να την μεταφέρει αυστηρά, διότι η μίμηση είναι πάντα μια μορφή ποίησης (...) αν φροντίσουμε να εξετάσουμε τους κοινωνικούς παράγοντες στο ρόλο τους ως διαμορφωτές της δομής θα δούμε ότι τόσο αυτοί όσο και οι ψυχικοί παράγοντες είναι καθοριστικοί για τη λογοτεχνική ανάλυση,τα έργα του Gibran μπορούν να χωριστούν σε δύο φάσεις. Σε μια πρώτη στιγμή, ο άνθρωπος που ο Γκιμπράν ήθελε να εξυψώσει και να απελευθερώσει ήταν ο άνθρωπος μιας συγκεκριμένης χώρας και μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης. Ήταν ο άνθρωπος του λαού του Λιβάνου και άλλων ανατολικών χωρών, καταπιεσμένος από τον κλήρο και τους φεουδάρχες, και στον οποίο ο Γκιμπράν ήθελε να εμφυσήσει αρκετή υπερηφάνεια και τόλμη ώστε να τον κάνει ικανό να ξεσηκωθεί ενάντια στους καταπιεστές του.
Σε μια άλλη φάση, ο στόχος του διευρύνεται. Ο άνθρωπος που ο Γκιμπράν επιδιώκει (...) να μεγαλώσει και να απελευθερώσει είναι τόσο ο Δυτικός όσο και ο Ανατολικός, τόσο ο καταπιεστής όσο και ο καταπιεσμένος- και θέλει να τους απελευθερώσει, όχι πια ο ένας από τον άλλον, αλλά από τους πιο ολέθριους περιορισμούς που επιβάλλονται σε όλους τους από τις αδυναμίες και την τύφλωση που ενυπάρχουν στην ανθρώπινη κατάστασή τους. Και αυτή η απελευθέρωση πρέπει να γίνει μέσω της σοφίας.
Ο Γκιμπράν, επομένως, έχει δύο εντελώς διαφορετικές στιγμές στη ζωή του. Η πρώτη είναι η προσπάθεια απελευθέρωσης του λιβανέζικου λαού και, κατ' επέκταση, ολόκληρης της Μέσης Ανατολής από την καταπίεση του κλήρου και των δυνάμεων που εγκαταστάθηκαν εκεί κατά τη διαδικασία του αποικισμού. Σε μια άλλη στιγμή, ο πιο ώριμος συγγραφέας προσπαθεί να συνομιλήσει με τη Δύση δείχνοντας την ομορφιά και τη σοφία της Ανατολής. Είναι η προσπάθεια του ποιητή να αποδείξει ότι "οι (...) συμπεριφορές δεν είναι βιολογικά καθορισμένες. Η (...) γενετική κληρονομιά δεν έχει καμία σχέση με τις (...) πράξεις και τις σκέψεις, διότι όλες οι (...) πράξεις εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από μια διαδικασία μάθησης" . Έτσι, ο Γκιμπράν βασίζει τη σκέψη του στην εκπαίδευση των ατόμων, ως ένα ισχυρό εργαλείο για την οικοδόμηση ενός πιο ανθρώπινου και ανεκτικού κόσμου με ποικιλομορφία.
Για το Laraya το ρεύμα σκέψης που ονομάζεται γεωγραφικός αιτιοκεντρισμός, το οποίο δηλώνει ότι "οι διαφορές στο φυσικό περιβάλλον εξαρτούν την πολιτισμική ποικιλομορφία. ( Ibidem), είναι επίσης λανθασμένο αν και ανήκει εδώ και πολύ καιρό στις ιδέες της Ανθρωπολογίας. Αυτό το ρεύμα σκέψης απορρίφθηκε, διότι ο πολιτισμός είναι αυτός που πραγματοποιεί μια επιλογή στο περιβάλλον και όχι το αντίθετο. Έτσι ώστε να μπορεί να υποστηριχθεί ότι "η μεγάλη ιδιότητα του ανθρώπινου είδους ήταν να ξεφεύγει από τους δικούς του περιορισμούς". (Ibidem). Ο άνθρωπος, εν ολίγοις, είναι καρπός ενός πολιτισμικού περιβάλλοντος και οι πράξεις του διαμορφώνουν το περιβάλλον στο οποίο ζει. "Οι συμπεριφορές δεν καθορίζονται βιολογικά" (Ibidem). Και ο Γκιμπράν στόχευε στην αποδόμηση των φραγμών της μισαλλοδοξίας που χώριζαν (και εξακολουθούν να χωρίζουν) τη Δύση από την Ανατολή.
Έργα γραμμένα στην Αραβική
1905: Μουσική - (Nubthah fi Fan Al-Musiqa), (ελλ. μτφ. Δέσποινα Σαραφίδου για τις εκδ. "PRINTA", 2009)
1906: Νύμφες της Κοιλάδας ή Νύμφες του Πνεύματος - (Ara'is al-Muruj), (ελλ. μτφ. Αργυρώ Πάτσου για τις εκδ. "PRINTA", 2001)
1908: Επαναστατημένα Πνεύματα - (Al-Arwah al-Mutamarrida), (ελλ. μτφ. Χρυσόστομος Παπασπύρου για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1984)
1912: μυθιστόρημα: Σπασμένα Φτερά - (Al-Ajniha al-Mutakassira), (ελλ. μτφ. Κώστας Καλογερόπουλος, "Ιάμβλιχος", 2007 - Μαρία Φανιουδάκη, εκδ. "PRINTA", 2010)
1914: Δάκρυ και Χαμόγελο - (Dam'a wa Ibtisama), (ελλ. μτφ. Ρένα Χατχουτ για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1978 - Κώστας Καλογερόπουλος, "Ιάμβλιχος", 2008)
1918: Η Λιτανεία - (Al-Mawakib), (ελλ. μτφ. Χρυσόστομος Παπασπύρου για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1984)
1920: Al-'Awāsif (The tempests)
1923: Al-Bada'i' waal-Tara'if (The New and the Marvellous)
Έργα γραμμένα στην Αγγλική
1918: Ο Τρελός - (The Madman), (ελλ. μτφ Σταύρος Μελισσηνός για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1976 - Κώστας Προκοπίου για τις εκδ. "Πύρινος Κόσμος", 1990 - Κώστας Καλογερόπουλος για τις εκδ. "Ιάμβλιχος", 2007 - Δέσποινα Σαραφίδου για τις εκδ. "PRINTA", 2009)
1919: Twenty Drawings
1920: Ο Πρόδρομος - (The Forerunner), (ελλ. μτφ. Θανάσης Γιαπιτζάκης για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1986, - Γιώργος Ευλογημένος για τις εκδ. "Δαιδαλέος", 2017)
1923: Ο Προφήτης - (The Prophet), (ελλ. μτφ. Ελένη Γκαγκάτσιου για τις εκδ. "Παπασωτηρίου, 2008 - Κώστας Παχύδης για τις εκδ. "Ιάμβλιχος", 2013 -Γιώργος Λαμπράκος για τις εκδ. "Πατάκης", 2013 - Θεανώ Ζαμπέλα για τις εκδ. "Captainbook.gr", 2017 )
1926: Άμμος και Αφρός - (Sand and Foam), (ελλ.μτφ. Ευάγγελος Γραμμένος για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1991 - Κώστας Καλογερόπουλος για τις εκδ. "Ιάμβλιχος", 1997 - Ρενέ Μαλτέζου για τις εκδ. "Printa", 2004)
1927: Kingdom of the Imagination
1928: Ιησούς ο Γιος του Ανθρώπου - (Jesus, The Son of Man), (ελλ. μτφ. Θανάσης Γιαπιτζάκης, "Μπουκουμάνης", 1985 - Κώστας Καλογερόπουλος, "Ιάμβλιχος", 1998)
1931: Οι Θεοί της Γης - (The earth Gods), (ελλ. μτφ. Θανάσης Γιαπιτζάκης για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1985)
που εκδόθηκαν μετά το θάνατό του
1932: Ο Περιπλανώμενος - (The Wanderer), (ελλ. μτφ. Θανάσης Γιαπιτζάκης για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1986 - Κώστας Καλογερόπουλος για τις εκδ. "Ιάμβλιχος", 2001)
1933: Ο Κήπος του Προφήτη - (The Garden of The Prophet), (ελλ. μτφ. Γιάννης Παπαδάκης για τις εκδ. "Πύρινος Κόσμος", 1990 - Κώστας Καλογερόπουλος για τις εκδ. "Ιάμβλιχος", 2007)
1933: θεατρικό έργο: Ο Λάζαρος κι ο Αγαπημένος του - (Lazarus and his Beloved), (ελλ. μτφ. Θανάσης Γιαπιτζάκης για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1987)
Συνθέσεις κειμένων του όπως το Σκέψεις και Διαλογισμοί - (Thoughts and Meditations) (1960)- (ελλ. μτφ. Ευάγγελος Γράψας για τις εκδ. "Μπουκουμάνης", 1974) εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του, όπως και αρκετά πεζοτράγουδα, ποιητικά και λογοτεχνικά κείμενα σε διάφορους τίτλους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου